GASLIGHTING – MANIPULACJA, KTÓRA ZAMIENIA RZECZYWISTOŚĆ W WĄTPLIWOŚĆ
„Nie przesadzaj, przecież tego nie powiedziałem.”
„Masz złą pamięć, znowu coś sobie wymyślasz.”
Tak zaczyna się gaslighting – forma przemocy psychicznej, która powoli podważa twoją pewność siebie i zaufanie do własnego osądu.
Czym jest gaslighting?
Gaslighting to systematyczna manipulacja, której celem jest sprawienie, by ofiara zaczęła wątpić w swoje wspomnienia, emocje i postrzeganie. Termin pochodzi z filmu Gaslight (1944), w którym mąż manipulował żoną, by uwierzyła, że traci zmysły.
Z psychologicznego punktu widzenia, gaslighting to strategia emocjonalnej dominacji – sprawca przejmuje kontrolę nad narracją i rzeczywistością ofiary. Długotrwałe doświadczanie takiej manipulacji prowadzi do dezorientacji, lęku, utraty tożsamości i zależności emocjonalnej.
Co mówią badania?
Badania Sweet (2019) wykazały, że gaslighting jest najczęściej spotykaną formą manipulacji w toksycznych relacjach i często współwystępuje z przemocą emocjonalną.
Z kolei Abramson (2021) podkreśla, że ofiary gaslightingu wykazują podwyższony poziom lęku i objawy dysocjacji (dysocjacja – sposób, w jaki mózg chroni się przed zbyt silnymi emocjami, przez chwilowe „oddzielenie” siebie od przeżycia), a proces zdrowienia wymaga odbudowy zaufania do własnych odczuć.
Neurobiologicznie, długotrwała ekspozycja na manipulację prowadzi do hiperaktywacji ciała migdałowatego (obszar w mózgu odpowiedzialny zawyczuwanie zagrożenia i wywoływanie emocji, zwłaszcza strachu i agresji), co zwiększa podatność na stres (van der Kolk, 2014).
Jak rozpoznać i chronić się przed gaslightingiem?
- Słyszysz często: „przesadzasz”, „jesteś przewrażliwiona”, „to twoja wina” — i zaczynasz w to wierzyć.
- Zauważasz, że coraz częściej się usprawiedliwiasz i czujesz winę za emocje.
- Bliscy mówią, że „nie jesteś sobą” od czasu tej relacji.
Co możesz zrobić:
- Zapisuj fakty. Notatki pomagają utrzymać kontakt z rzeczywistością.
- Zaufaj intuicji. Jeśli czujesz, że coś jest nie tak — prawdopodobnie masz rację.
- Szukaj wsparcia terapeutycznego. Specjalista pomoże odzyskać zaufanie do siebie.
Ogranicz kontakt ze sprawcą, jeśli to możliwe, i buduj sieć wsparcia społecznego.
Refleksja końcowa
Gaslighting to kradzież twojego zaufania do samej siebie. Leczenie zaczyna się w momencie, gdy znowu zaczynasz wierzyć, że twoje emocje są prawdziwe.
Gdzie szukać pomocy:
- Niebieska Linia – 800 120 002 (całodobowa, bezpłatna pomoc dla osób w kryzysie przemocy).
- Centrum Praw Kobiet – www.cpk.org.pl, tel. 22 622 25 17.
- Fundacja Feminoteka – www.feminoteka.pl, 888 880 107.
- Telefon Zaufania 116 123 – wsparcie psychologiczne dla dorosłych.
- Telefon 116 111 – dla dzieci i młodzieży (Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę).
Bibliografia:
Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875. https://doi.org/10.1177/0003122419874843
Abramson, K. (2014). Turning up the lights on gaslighting. Philosophical Perspectives, 28(1), 1–30. https://doi.org/10.1111/phpe.12046
van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.
